Elizabeth Fry (znana jako Betsy) była kwakierką i brytyjską reformatorką społeczną. Przez całe życie prowadziła działalność na rzecz poprawy warunków życia osób osadzonych w więzieniach, szczególnie kobiet. Fry stała się pionierką w pracy nad reformą systemu penitencjarnego i jedną z pierwszych kobiet, które aktywnie działały na rzecz humanitarnego traktowania więźniów już w XIX wieku. Nazywano ją “więziennym aniołem” (ang. the angel of the prisons).
Życie i działania Fry stanowią inspirację dla wszystkich, którzy walczą o ochronę godności ludzkiej oraz opiekę humanitarną nad osobami pozbawionymi wolności.
Młodość i Religijne Towarzystwo Przyjaciół
Elizabeth przyszła na świat 21 maja 1780 roku w Norwich w Anglii, w zamożnej rodzinie Johna Gurneya. Gdy miała 6 lat, rodzina przeprowadziła się do Earlham Hall. Gurneyowie byli Kwakrami (oficjalnie: Religijne Towarzystwo Przyjaciół) – wspólnotą chrześcijańską powstałą w XVII wieku. Kwakrzy kierowali się zasadami równości, pacyfizmu i prostoty. Byli również pionierami i liderami walki ze światowym niewolnictwem. W atmosferze tych wartości dorastała Fry, co miało duży wpływ na jej późniejszą działalność charytatywną i reformatorską.
Duchowe przeżycia i chęć działania zgodnie z zasadami sprawiedliwości i miłosierdzia stanowiły fundament późniejszej pracy aktywistki. Z biegiem czasu Elizabeth odeszła nieco od tradycyjnych zasad życia swojej wspólnoty. Atmosfera domu rodzinnego ukształtowała poczucie odpowiedzialności społecznej Elizabeth.
Jej ojciec był bankierem, a matka aktywną działaczką dobroczynną, pomagającą ubogim i chorym. Gdy Elizabeth miała zaledwie dwanaście lat, matka zmarła, co sprawiło, że dziewczynka wcześnie przejęła część obowiązków domowych.
Rodzina Gurneyów należała do tzw. „luźnych” Kwakrów, bo pili alkohol, tańczyli, nosili kolorowe ubrania. Elizabeth po 17. roku życia stała się bardziej ortodoksyjna: zaczęła nosić czepek, używać archaicznego języka kwakierskiego. Jej religijność ewoluowała w stronę większego rygoru, co dało jej siłę do pracy w trudnych warunkach.
Porzuciła niektóre świeckie rozrywki i poświęciła się pracy charytatywnej: uczyła czytać lokalne ubogie dzieci i rozdawała odzież.
Elizabeth Fry, młoda działaczka społeczna
W 1800 roku Elizabeth poślubiła Josepha Fry’a, zamożnego kupca, który także pochodził z rodziny Kwakrów, podobno znacznie bardziej ortodoksyjnej niż jej własna. Para miała jedenaścioro dzieci. Mimo intensywnych obowiązków rodzinnych Fry nie zrezygnowała z inicjatyw charytatywnych. Jej życie domowe nie stanowiło przeszkody w podejmowaniu wyzwań społecznych, wręcz motywowało ją do dalszej działalności na rzecz innych. Fry angażowała się także w pomoc osobom ubogim i organizowanie wsparcia dla potrzebujących.
Elizabeth Fry zdobyła ogólnokrajową sławę dzięki pracy na rzecz poprawy warunków panujących w więzieniach, zwłaszcza w więzieniu Newgate w Londynie, gdzie przetrzymywano również kobiety i dzieci.
Tragiczna sytuacja kobiet w więzieniach
Ówczesny system penitencjarny w Wielkiej Brytanii był w tragicznym stanie, a warunki panujące w więzieniach skrajnie nieludzkie. Kobiety przetrzymywane w tych zakładach traktowano brutalnie, zmuszano je do ciężkiej pracy, a ich dzieci, które były zatrzymywane z matkami, nie miały odpowiednich warunków do rozwoju. Czasem osadzone rodziły w trakcie odbywania kary – z powodu panującego brudu, nędzy i chorób śmiertelność wśród dzieci przebywających z matkami była bardzo wysoka.
Więzienia były przepełnione, a osadzonych trzymano w dusznych, ciasnych celach, pozbawionych podstawowych warunków do życia. Traktowanie opierało się wyłącznie na karze, nie na resocjalizacji. Warunki w zakładach dla kobiet były szczególnie skandaliczne – miejsca te stały się siedliskiem patologii i przemocy.
Higiena stała na skrajnie niskim poziomie: cele nie były regularnie czyszczone, brakowało mydła, wody do kąpieli, czystej odzieży i odpowiednich toalet, co sprzyjało rozprzestrzenianiu się chorób zakaźnych. Żywność była uboga i niewystarczająca, często ograniczała się do chleba i wody, co prowadziło do niedożywienia i osłabienia organizmu.
Kobiety były narażone na nadużycia ze strony strażników i innych osadzonych. Przemoc fizyczna, molestowanie seksualne i psychiczne znęcanie się stały się zjawiskiem powszechnym. Więźniowie nie mieli żadnych programów resocjalizacyjnych ani możliwości nauki czy pracy, co pogłębiało ich marginalizację i przekreślało szanse na powrót do społeczeństwa.
Praca Elizabeth Fry w więzieniu w Newgate
Elizabeth Fry stała się jedną z pierwszych osób, które publicznie interweniowały w sytuację więźniów. Po raz pierwszy odwiedziła więzienie Newgate w 1813 roku. Jej szczególną uwagę zwróciły kobiety: spały stłoczone na twardych podłogach cel, a wiele z nich było prawie nagich. To wydarzenie odmieniło jej życie. Od 1816 roku odwiedzała Newgate regularnie, a z czasem rozszerzyła swoją działalność na warunki transportu więźniów – przeprowadzała kontrole na statkach, którymi osadzeni byli przewożeni do Australii.
Dzięki jej staraniom udało się wprowadzić szereg kluczowych reform. Fry wprowadziła system nadzoru i klasyfikacji więźniów, w którym tylko kobiety sprawowały nadzór nad innymi kobietami. Organizowała kursy edukacyjne – więźniowie uczyli się czytania, pisania i liczenia, co stanowiło krok w stronę ich resocjalizacji. Dbała o poprawę warunków higienicznych, zapewniając więźniarkom dostęp do czystych ubrań, wody i mydła, a także dostarczała materiały do szycia, czystą pościel i środki higieniczne. Walczyła o oddzielne cele dla kobiet i o to, by były traktowane z szacunkiem, bez narażania na przemoc ze strony strażników i innych osadzonych.
Głęboko wierzyła, że społeczeństwo powinno zadbać zarówno o duchową kondycję więźniów, jak i zapewnić im dostęp do edukacji, odzieży i zarobkowej pracy – by ci, którzy wychodzili na wolność lub byli zsyłani do Australii, mogli wejść do społeczeństwa z poczuciem własnej wartości i praktycznymi umiejętnościami.
“Weź swoje życie i zrób z nim coś dobrego”
“Weź swoje życie i zrób z nim coś dobrego” (z ang. “Take your life and do a good with it”) jest maksymą ruchu Kwakrów według której żyła Elizabeth Fry.
Była przekonana, że więźniowie powinni być traktowani z godnością i szacunkiem. Dzięki jej reformom więzienia zaczęły stawać się miejscami, które nie tylko karały, ale również oferowały szanse na resocjalizację i rehabilitację – co stanowiło ogromny krok w rozwoju nowoczesnego systemu penitencjarnego.
Elizabeth dostrzegała, że kobiety trafiające do więzień często znajdowały się tam z powodu trudnych warunków społecznych – ubóstwa, braku edukacji czy zaniedbania. Jej reformy miały na celu nie tylko poprawę warunków w zakładach karnych, ale także zmniejszenie nierówności społecznych, które prowadziły do osadzenia. Nauka szycia i ręcznych robótek miała dać osadzonym szansę na godne życie po wyjściu na wolność, wyrwać je ze społecznego marginesu i zmniejszyć ryzyko powrotu za kratki.
Fry wykorzystywała swoją pozycję i wpływy, aby przełamywać normy społeczne ograniczające rolę kobiet do funkcji matki i żony. Uważała, że kobiety zasługują na edukację, dostęp do pracy i duchowe wsparcie. W ten sposób jej działalność wpisywała się w szerszy ruch na rzecz równouprawnienia płci. Stała się inspiracją dla kobiet walczących o prawo do edukacji, pracy czy głosowania.
W 1818 roku jako pierwsza kobieta złożyła zeznania przed komisją Izby Gmin, przedstawiając postulaty reformy więziennictwa. Podczas swoich wystąpień otwarcie sprzeciwiała się karze śmierci.
Stowarzyszenie na rzecz Poprawy Warunków Więźniarek
W 1817 roku Elizabeth Fry założyła Stowarzyszenie na rzecz Poprawy Warunków Więźniarek i wraz z grupą kobiet zabiegała o reformę, zwracając się do władz. Początkowo Parlament nie był jej przychylny, jednak wraz z rosnącą popularnością i poparciem społecznym posłowie zmuszeni byli przyjąć zaproponowane przez nią regulacje.
Fry stopniowo rozszerzała swoją działalność na kolejne obszary: zabiegała o poprawę warunków w szpitalach psychiatrycznych, stanowczo sprzeciwiając się przymusowej izolacji chorych, którą uważała za praktykę pogłębiającą zaburzenia psychiczne. Angażowała się także w poprawę warunków mieszkaniowych ubogich i odegrała znaczącą rolę w zakładaniu jadłodajni dla najuboższych.
W 1840 roku współtworzyła w Londynie Instytut Pielęgniarstwa (Institute of Nursing Sisters), który zapewniał kobietom szkolenia w instytucjach medycznych, roczne uposażenie i opiekę na starość. Instytut, w zmienionej formie organizacyjnej, funkcjonuje do dziś.
Związek Instytutu z Florence Nightingale, uważaną za twórczynię nowoczesnego pielęgniarstwa, pozostaje przedmiotem dyskusji historyków. Wiadomo jednak, że Nightingale czerpała inspirację z działalności Fry i że w 1854 roku udała się na Krym, by zorganizować opiekę nad rannymi żołnierzami w duchu reform, które Fry zapoczątkowała dekady wcześniej. Zabrała ze sobą pielęgniarki przeszkolone właśnie w instytucie założonym przez Fry.
Sukcesy, reformy i inspiracja
Dzięki pracy Elizabeth więzienia przestały być jedynie miejscami kary, a stały się instytucjami oferującymi więźniom, zwłaszcza kobietom, możliwość resocjalizacji i powrotu do społeczeństwa. Jej inicjatywy miały ogromny wpływ na późniejsze reformy więziennictwa w Wielkiej Brytanii, a także w innych krajach Europy. Fry była nie tylko reformatorką systemu penitencjarnego, ale także jednym z pierwszych głosów walczących o prawa kobiet, w tym tych w najtrudniejszej sytuacji życiowej.
Przez całe lata dwudzieste XIX wieku wytrwale kontrolowała warunki panujące w więzieniach, kontynuowała działalność na rzecz reform i zakładała kolejne grupy, które podejmowały walkę na rzecz tych, których społeczeństwo systemowo pomijało. Kulminacją tych wysiłków było przedstawienie w parlamencie projektu ustawy o reformie więziennictwa w 1823 roku. W latach 1838–1843 Fry aktywnie angażowała się również w walkę o zniesienie niewolnictwa w europejskich koloniach na Karaibach.
Zyskała szerokie uznanie w kraju i za granicą – zapraszano ją do Holandii i Niemiec, gdzie dzieliła się doświadczeniami i propozycjami reform, a rządy zwracały się do niej o pomoc przy tworzeniu regulacji więziennych. Jej pionierskie przedsięwzięcia zainspirowały kolejne pokolenia reformatorów, a także tak wybitne postaci jak Florence Nightingale czy królowa Wiktoria.
Działalność Fry przypomina, jak ważna jest walka o sprawiedliwość społeczną i humanitarne traktowanie wszystkich ludzi. Jej praca w zakresie reformy więziennictwa, edukacji i praw człowieka pozostaje inspiracją do dziś.
Elizabeth Fry zmarła 12 października 1845 roku w Ramsgate, z powodu udaru mózgu. Po jej śmierci władze Londynu postanowiły stworzyć instytut dla byłych więźniów, w 1925 roku przekształcono go w organizację charytatywną dla kobiet, a w 1945 roku oficjalnie instytucję zatwierdziło Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. Jej podobizna widniała na rewersie papierowych banknotów o nominale 5 funtów, emitowanych przez Bank Anglii w latach 2002–2016.
Tekst: Marzena Winniczek
Bibliografia:
https://www.britannica.com/topic/Quaker
https://thehistorypress.co.uk/article/elizabeth-fry-saint-of-prison-reform
https://www.efrynorthernalberta.com/who-was-elizabeth-fry
https://pl.wikipedia.org/wiki/Elizabeth_Fry
https://historyofsocialwork.org/